Ας μιλήσουμε για παραμύθια…

Αρχή του παραμυθιού, καλησπέρα της αφεντιάς σας…

Με αφορμή την ανάρτηση «Η Χιονάτη και οι 7 νάνοι» από το Μπαλέτο της Εθνικής Οπερας του Κιέβου στο Θέατρο Παλλάς στο εξαιρετικό blog για τον πολιτισμό «Culture Highlights»,  θυμήθηκα τα όσα ενδιαφέροντα είχα μάθει για τα παραμύθια μας στα μαθήματα της Λαογραφίας, όταν ήμουν ακόμη φοιτήτρια, από την καθηγήτρια κυρία Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη.

Τα παραμύθια, στην αρχική τους μορφή, δεν είχαν καμία σχέση με τη μορφή που τα γνωρίζουμε σήμερα και σε καμία περίπτωση δεν απευθύνονταν σε παιδιά. Υπήρχαν παραμύθια για παιδιά, όμως ένας πολύ μεγάλος αριθμός παραμυθιών απευθυνόταν σε μεγάλους. Ο κόσμος των παραμυθιών αυτών ήταν σκοτεινός και βίαιος. Η αιμομιξία, η νεκροφιλία, ο κανιβαλισμός, ο ακρωτηριασμός είναι μερικά μόνο από τα στοιχεία, που χαρακτηρίζουν αυτές τις ιστορίες. Και μάλιστα, αυτές οι αφηγήσεις δε λέγονταν μπροστά στα παιδιά, αλλά αφού αυτά είχαν πάει για ύπνο. Οι αδελφοί Γκριμ, γνωστοί ως παραμυθάδες, στην πραγματικότητα ήταν ακαδημαϊκοί ερευνητές και έθεσαν τις βάσεις της λαογραφικής επιστήμης. Στις συλλογές των παραμυθιών τους είχαν διασώσει αυτές τις βίαιες και σκοτεινές ιστορίες.

Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι τα παραμύθια είναι δημιούργημα του λαού, όπως και τα δημοτικά τραγούδια. Και κάθε δημοτικό δημιούργημα έχει ως σκοπό να εξυπηρετεί κοινωνικές ανάγκες. Τα παραμύθια λοιπόν στόχευαν να διδάσκουν, να παρουσιάζουν τα πανανθρώπινα προβλήματα και ταυτόχρονα να ψυχαγωγούν. Στα παραμύθια, αν διεισδύσουμε λίγο βαθύτερα από τις ωραίες ιστορίες, συναντάμε θέματα όπως η αυθαιρεσία της εξουσίας, η φτώχια, η κοινωνική αδικία, η γυναικεία αντιζηλία, ο φθόνος, η προδοσία, η ματαιοδοξία, η θυσία, η δύναμη της αγάπης. Αρκεί να θυμηθούμε τη Χιονάτη, που δεινοπάθησε από τη ζήλεια της μητριάς της, τη φτωχή γριά που επιθυμούσε να φάει λίγη φακή και χρειάστηκε επτά ολόκληρα χρόνια για να την συγκεντρώσει στο τσουκαλάκι της και τότε, ο πρίγκιπας οργισμένος που το τσουκάλι της γριάς εμπόδιζε το άλογό του να περάσει, της το αναποδογύρισε, τη Ραπουνζέλ που με τα δάκρυά της έδωσε το φως στον τυφλό πρίγκιπα και τόσα άλλα. Ο δράκος που παρακρατεί το νερό δεν είναι άλλος από τον τσιφλικά της περιοχής.

Το κυρίαρχο θέμα όμως που διαπνέει ένα παραμύθι δεν είναι άλλο από την πάλη του καλού με το κακό. Και στη μάχη αυτή, αργά ή γρήγορα, όσο και να βασανιστεί, το καλό θα νικήσει. Ο καλός ήρωας θα ανταμειφθεί πλουσιοπάροχα, ενώ ο κακός θα τιμωρηθεί σκληρά. Η νίκη του καλού επί του κακού δεν είχε μόνο ηθικοπλαστικό χαρακτήρα, αλλά εξέφραζε με τον πιο απερίφραστο τρόπο την ελπίδα για έναν καλύτερο και δικαιότερο κόσμο.

Πολύ συχνά, τα παραμύθια συνόδευαν τα νυχτέρια, δηλαδή εργασία, που εξελισσόταν στη διάρκεια σχεδόν ολόκληρης της νύχτας. Τα παλιά χρόνια, που η αίσθηση της κοινότητας ήταν πολύ ισχυρή, όλα τα μέλη μαζευόντουσαν σε ένα σπίτι, για να συμβάλλουν στην ολοκλήρωση της δουλειάς. Οι παραμυθάδες ήταν παρόντες και αφηγούνταν παραμύθια, αρχικά όσα ήταν κατάλληλα και για παιδιά και στη συνέχεια, όταν  τα παιδιά αποσύρονταν, τις ιστορίες για ενήλικους. Ο παραμυθάς ήταν επαγγελματίας και πληρωνόταν για αυτό που έκανε. Ήταν πρόσωπο, που είχε ταξιδέψει πολύ για να διαθέτει πλούσια φαντασία και να διανθίζει τα γεγονότα του παραμυθιού. Επίσης, έπρεπε να αλλάζει τη φωνή του, για να υποδύεται τα διάφορα πρόσωπα ή να μεταδίδει κάτι από το σκοτεινό σύμπαν των ηρώων του. Το παραμύθι έπρεπε να διαρκεί όσο και η εργασία, σχεδόν όλο το βράδυ. Αν διέκοπταν το νυχτέρι και συνέχιζαν την άλλη νύχτα, τότε και ο παραμυθάς θα συνέχιζε την ιστορία του την επόμενη φορά, πολύ κοντά δηλαδή σε αυτό που συμβαίνει με τα σήριαλ σήμερα! Μάλιστα, κάποιοι παραμυθάδες ήταν ιδιαίτερα γνωστοί και δημοφιλείς και ανακοινώνονταν ότι θα ήταν παρόντες στο νυχτέρι, για να συγκεντρωθούν περισσότερα άτομα.

Πώς όμως τα παραμύθια έφτασαν σε εμάς σε αυτήν την απλουστευμένη, αθώα και παιδική εκδοχή; Από τη στιγμή που οι γυναίκες άρχισαν να αφηγούνται τα παραμύθια, για να κοιμίζουν τα παιδιά τους, η πλοκή μοιραία απλοποιήθηκε, αφού οι γυναίκες δεν ταξίδευαν για να έχουν αναπτυγμένη φαντασία. Επίσης, αφαίρεσαν όλα τα βίαια στοιχεία. Ακόμη και οι αδερφοί Γκριμ διασκεύασαν τις αρχικές μορφές των παραμυθιών, έτσι ώστε να μπορούν να τα διαβάζουν τα παιδιά. Και φυσικά, καθοριστικό ρόλο έπαιξε ο Γουόλτ Ντίσνεϊ, που μετέφερε τα παραμύθια στον κινηματογράφο και παγίωσε κατά κάποιο τρόπο την τελική τους μορφή, έτσι όπως την ξέρουμε σήμερα.

Αξίζει ίσως να αναφερθεί ότι ο σπουδαίος λαογράφος μας Μιχάλης Μερακλής θεωρεί τον αμερικάνικο κινηματογράφο ως τη σύγχρονη μορφή του λαϊκού παραμυθιού. Κι αλήθεια, αν αναλογιστούμε για λίγο τα βασικά χαρακτηριστικά των ταινιών, θα βρούμε τον ήρωα με δυνάμεις σχεδόν υπερφυσικές, τον κακό, την πανέμορφη γυναίκα, τα ηθικοπλαστικά μηνύματα, τα κοινωνικά σχόλια, και όλα αυτά τα αρχετυπικά στοιχεία, που ξέρουμε από τα παραμύθια. Άλλωστε, ακριβώς όπως και στο παραμύθι, η κάθε ταινία είναι ένα μικρό σύμπαν, όπου ισχύουν διαφορετικοί νόμοι από το δικό μας (αναλογιστείτε μόνο πόσο εύκολα βρίσκουν να παρκάρουν). Και φυσικά, στις περισσότερες ταινίες, οι ήρωες «ζουν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα».

Ένα ακόμη σημαντικό χαρακτηριστικό είναι ότι τα παραμύθια είναι υπερεθνικά. Δηλαδή, τα βασικά στοιχεία πλοκής συναντιούνται σε όλους τους πολιτισμούς, ακριβώς επειδή ασχολούνται με πανανθρώπινα θέματα, απλά το κάθε έθνος προσδίδει στα παραμυθιακά μοτίβα, τα δικά του εθνικά στοιχεία. Για παράδειγμα, στα ελληνικά παραμύθια, οι ήρωες είναι φτωχοί, ενώ οι πρίγκιπες και οι βασιλιάδες παντρεύονται φτωχές χωριατοπούλες μέσα σε πλούτη και παλάτια. Αλήθεια, πόσοι από εμάς ξέρουμε ότι η Ραπουνζέλ στην ελληνική εκδοχή του παραμυθιού ονομάζεται «Ανθούσα, Ξανθούσα, Μακρυμαλλούσα» και ότι η Ελληνίδα ηρωίδα δεν ονομάζεται Χιονάτη, αλλά «η Άσπρη σαν το γάλα και Κόκκινη σαν το αίμα»;

Κλείνοντας, θα ήθελα να προτρέψω όσους γονείς διαβάσουν αυτήν την ανάρτηση να μη στερήσουν από τα παιδιά τους  την ομορφιά των λαϊκών παραμυθιών.

Μηδ’ εγώ ήμουνα εκεί, μηδέ του λόγου σας να το πιστέψετε…

Advertisements

Οι σκέψεις σας

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s