Καθαρή Δευτέρα, χαρταετοί και Κούλουμα

Δεν θα μπορούσα να μη γράψω μια σύντομη ανάρτηση για μια από τις πιο αγαπημένες γιορτές των Ελλήνων, την Καθαρή Δευτέρα, που σηματοδοτεί την αρχή της Μεγάλης Σαρακοστής και που συνοδεύεται από πλήθος εθίμων. Γνωστή σε όλες τις χώρες της ανατολικής Ευρώπης, όπου οι ορθόδοξοι Χρστιανοί είναι περισσότεροι, αργία όμως είναι στη χώρα μας και στην Κύπρο. Οι Καθολικοί αντίστοιχη γιορτή έχουν την «Τετάρτη της στάχτης», που φέτος θα γιορταστεί στην Ελλάδα στις 20 Μαρτίου (γι’αυτό και στην αγγλική γλώσσα, η Καθαρά Δευτέρα αποδίδεται ως Ash Monday κατ’ αναλογία της Ash Wednesday).

Η Καθαρή Δευτέρα γιορταζόταν από τους Βυζαντινούς με τρόπο ανάλογο που γιορτάζεται στην Αθήνα: συγκεντρώνονταν σε έναν από τους λόφους της επτάλοφης Κωνσταντινούπολης, έτρωγαν και χόρευαν. Στην Αθήνα, τόπος συγκέντρωσης ήταν ο λόφος του Φιλοπάππου (και παραμένει ως σήμερα) και οι στήλες του Ολυμπίου Διός, όπου παρεβρισκόταν και ο βασιλιάς με τον πρωθυπουργό, μετά την ίδρυση φυσικά του νέου ελληνικού κράτους και την καθιέρωση της Αθήνας ως πρωτεύουσας. Εμβληματικά σημεία αλλά όχι τα μόνα: ο πατέρας μου, γκάγκαρος Αθηναίος, θυμάται τις παρέες να συγκεντρώνονται στους Αμπελοκήπους, ενώ τις παρέες στις στήλες του Ολυμπίου Διός, τις αποκαλούσαν «οι γαλατάδες», χωρίς να ξέρει όμως το γιατί. Η μητέρα μου ανακαλεί στη μνήμη της μεγάλες συγκεντρώσεις στο πανέμορφο δάσος της Καισαριανής, στο ιστορικό μοναστήρι, όπου οι παρέες στο τέλος ενώνονταν και διασκέδαζαν όλοι μαζί με γραμμόφωνα και τρανζίστορ. Με διαβεβαιώνουν ότι τίποτα από αυτά δεν γίνεται σήμερα και όπου τυχόν συμβαίνει, π.χ. Φιλοπάππου, είναι εκφυλισμός του εθίμου.

Τα Κούλουμα είναι το αθηναϊκό έθιμο εορτασμού της Καθαρής Δευτέρας. Το λεξικό του Μπαμπινιώτη (έκδοση 1998) δηλώνει τη λέξη ως αβέβαιης ετυμολογίας. Πιθανόν, προέρχεται είτε με αντιμετάθεση από το λατινικό cumulus, που σημαίνει «σωρός» είτε από την αλβανική λέξη colum «καθαρός». Παρόλο που τα Κούλουμα έχουν ταυτιστεί με τον εορτασμό της Καθαρής Δευτέρας, με την καθοριστική βοήθεια της καλής μας τηλεόρασης φυσικά (τα δημοσιογραφικά κλισέ «σε όλη την Ελλάδα γιορτάστηκαν τα Κούλουμα» ή «εγκαταλείπουν το κλεινόν άστυ για να γιορτάσουν τα Κούλουμα» δίνουν και παίρνουν αυτές τις μέρες), δεν συμφωνώ με αυτή τη χρήση: ήδη ανέφερα ότι τα Κούλουμα είναι το έθιμο της Αθήνας για την Καθαρά Δευτέρα, που γιορτάζεται η έναρξη της Σαρακοστής. Συνεπώς, να λέει κανείς ότι «την Καθαρά Δευτέρα γιορτάσαμε τα Κούλουμα» είναι το ίδιο ανούσιο με το να λέει ότι τα Χριστούγεννα γιόρτασε το χριστουγεννιάτιο δέντρο: καταλαβαίνω ότι μπορεί να τον αφήνει αδιάφορο η θρησκευτική διάσταση των Χριστουγέννων, αλλά το βρίσκω και εντελώς απίθανο αυτό το άτομο να γιορτάζει το χριστουγεννιάτικο δέντρο! Και φυσικά, αφού τα Κούλουμα είναι έθιμο της Αθήνας, δεν μπορεί να τιμάται σε όλη την Ελλάδα, όπου απαντώνται διάφορα άλλα όμορφα έθιμα. Προς τι λοιπόν αυτή η ομοιομορφία, που εκπέμπουν τα Μ.Μ.Ε;

Βέβαια, το πιο αγαπημένο έθιμο της ημέρας δεν είναι άλλο από τον πολύχρωμο χαρταετό. Η λέξη απαντάται στην ελληνική γλώσσα από το 1861, οπότε ο χαρταετός ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής μεταξύ των Αθηναίων και παράλληλα συναντάται και σε άλλες περιοχές. Οι Βυζαντινοί δεν γνώριζαν το έθιμο. Διαδόθηκε αρχικά από τους Ευρωπαίους στον κοσμοπολίτικο Ελληνισμό της Σμύρνης, της Κωνσταντινούπολης, της Χίου και των Επτανήσων, για να περάσει στα αστικά κέντρα και την ύπαιθρο της ελεύθερης τότε Ελλάδας. Ο χαρταετός γνώρισε κάμψη και ξανάγινε πάρα πολύ δημοφιλής στην Αθήνα, στα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του 1970. Δεν είναι τόσο παράξενο, αν σκεφτούμε τις πολλές περιπέτειες της χώρας μας μέχρι τότε.

Αυτό που θυμάμαι από τα παιδικά μου χρόνια, είναι οικογενειακές εκδρομές για το πέταγμα του χαρταετού μας, αφού είχε προηγηθεί λουκούλλειο σαρακοστιανό γεύμα. Τα ξαδέρφια μου έφτιαχναν το χαρταετό τους, ενώ εμείς τον αγοράζαμε και ο πατέρας μου φρόντιζε τα «σκουλαρίκια» του. Μια χρονιά, πρέπει να ήμουν περίπου 7 χρονών, ο χαρταετός μου έπεσε πάνω σε σύρματα της ΔΕΗ. Δεν νομίζω να έχω ξανακλάψει τόσο πολύ στη ζωή μου.

Όπως και να έχει, ελπίζω ότι περάσατε όμορφη Καθαρή Δευτέρα, καμαρώσατε τους χαρταετούς σας, όσοι πετάξατε και εύχομαι να έχουμε καλή Σαρακοστή!

Advertisements

Οι σκέψεις σας

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s