Οι περιθωριοποιημένοι: Ποιοι είναι τελικά;

Ένα από τα πιο επίκαιρα θέματα και προβλήματα, που έχει αναδείξει γλαφυρά η κρίση, είναι η σχέση μας με τους συνανθρώπους μας. Ιδιαίτερα ανησυχητικά φαινόμενα βίας εκδηλώνονται εις βάρος του άλλου, του διαφορετικού, του ανθρώπου που η κοινωνία έχει αποφασίσει να χαρακτηρίσει ως περιθωριακό για διάφορους λόγους.

Πώς όμως οι κοινωνιολόγοι ορίζουν το περιθωριακό άτομο; Επιπλεόν, η συμπεριφορά μας είναι πάντοτε η ίδια απέναντι σε κάθε άτομο, που παραβίασε τους κανόνες και τους νόμους της κοινωνίας μας ή μήπως ελλογχεύει υποκρισία στη στάση μας, ανάλογα με κάποιες ιδιαίτερες συνθήκες; Η παρακάτω ανάρτηση αποτελεί μια εξαιρετικά σύντομη παρουσίαση της θεωρίας για τους ανθρώπους του περιθωρίου από τον κοινωνιολόγο Χάουαρντ Μπέκερ. Είχα διαβάσει το βιβλίο του «Οι Περιθωριοποιημένοι», εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 2000, το βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον και προσφέρει ευκαιρία για προβληματισμό και αυτοκριτική.

Ακούγοντας τη λέξη «περιθωριοποιημένοι», μας έρχονται στο νου ομάδες ατόμων που ζουν στις παρυφές της κοινωνίας, στο περιθώριο και που δεν ακολουθούν τους κανόνες, γραπτούς και άγραφους, των υπόλοιπων μελών, που είναι ενταγμένα στο κοινωνικό σύνολο. Οι ομάδες που κατεξοχήν φέρουν το στίγμα του «περιθωριακού» είναι οι φυλακισμένοι, οι ναρκομανείς, οι ιερόδουλες.

Αυτός είναι ο συμβατικός ορισμός, που απαντάται και στα λεξικά της ελληνικής γλώσσας. Οι κοινωνιολόγοι, όπως γενικά ο κάθε επιστήμονας στον τομέα του, μελετούν τα φαινόμενα πέρα από τις παραδοχές της κοινής λογικής και της σημασίας που αποκτούν στην καθημερινή επικοινωνία.

Οι διάφοροι ορισμοί που έχουν δοθεί από τους κοινωνιολόγους για τους περιθωριακούς περιλαμβάνουν χρήση της στατιστικής επιστήμης, της ιατρικής και της νομικής ακόμη. Αναφέροντας ενδεικτικά τους πιο διαδεδομένους:

  • Η συμπεριφορά που απέχει από το μέσο όρο είναι αποκλίνουσα (στατιστική).
  • Η συμπεριφορά που βλάπτει το ίδιο το άτομο και την κοινωνία είναι αποκλίνουσα (ιατρική, κατά αναλογία του υγιούς οργανισμού από έναν άρρωστο).
  • Η συμπεριφορά που παραβιάζει νόμους και κανόνες είναι αποκλίνουσα (νομική).

Τα άτομα που ενεργούν σύμφωνα με αυτούς τους ορισμούς και η συμπεριφορά τους αποκλίνει, είναι περιθωριακά.

Ο Χάουαρντ Μπέκερ, Αμερικάνος κοινωνιολόγος, αμφισβητεί το 1963 τους παραπάνω ορισμούς υποστηρίζοντας ότι δεν απαντούν σε μια σειρά από ερωτήματα.

Π.χ.:

  • Ο καθένας μας ανήκει σε διαφορετικές ομάδες, που κάποιες φορές οι κανόνες συμπεριφοράς που έχει η κάθε ομάδα συγκρούονται μεταξύ τους. Σε ποια περίπτωση το άτομο χαρακτηρίζεται ως «περιθωριακό»;
  • Κάποιες φορές, ένας άνθρωπος παραβαίνει τους νόμους και όχι μόνο δε χαρακτηρίζεται «περιθωριακός» αλλά μπορεί να τιμηθεί και ως ήρωας.  Ο Σοφοκλής το έχει δείξει εναργέστατα στην «Αντιγόνη» του. Ο Σίγκμουντ Φρόιντ θεωρεί καθήκον την ανυπακοή σε άδικους νόμους. Μπορεί λοιπόν κάποιος σε αυτή την περίπτωση να θεωρηθεί «περιθωριακός»;
  • Ένας άνθρωπος του αρέσει να καταναλώνει περισσότερα γλυκά από ό,τι δείχνει ο αντίστοιχος μέσος όρος. Αρκεί αυτό για να χαρακτηριστεί κάποιος ως «περιθωριακός»;

Ίσως φαίνονται απλοϊκά και άνευ σημασίας ερωτήματα, όμως οι λεπτομέρειες αυτές έχουν σημασία για τον κοινωνιολόγο επιστήμονα και θα πρέπει ίσως να προβληματίσουν κι εμάς για τη σχέση μας με τους άλλους.

Ο Χάουαρντ Μπέκερ θέλοντας να αντιμετωπίσει τα κενά των ορισμών που είχαν διατυπωθεί για τους «περιθωριακούς», δίνει το δικό του ορισμό:

Για να χαρακτηριστεί κάποιος περιθωριακός δεν ευθύνεται η συμπεριφορά του, αλλά “είναι μάλλον το προϊόν μιας διαδικασίας, η οποία συνεπάγεται αντιδράσεις άλλων ανθρώπων στη συμπεριφορά…Εν συντομία, εάν μια ορισμένη ενέργεια είναι παρέκκλιση ή όχι εξαρτάται εν μέρει από τη φύση της ενέργειας (δηλαδή, από το εάν παραβιάζει ή όχι κάποιο κανόνα) και εν μέρει από το τι κάνουν οι άλλοι άνθρωποι σχετικά μ’ αυτήν«[1].

Η κοινωνία, ανάλογα με τις ανοχές της και τα επίπεδα υποκρισίας της διαφοροποιεί την αντίδρασή της απέναντι στην ίδια μορφή συμπεριφοράς και απέναντι σε κάθε στάδιο της συγκεκριμένης συμπεριφοράς.

Δύο παραδείγματα, για να κατανοήσουμε λίγο καλύτερα τον ορισμό:

 Δύο νεαροί 20 χρονών κάνουν χρήση ναρκωτικών. Μόνο που ο ένας είναι γιος πλούσιου επιχειρηματία και ζει σε ένα πλούσιο σπίτι που του έχουν παραχωρήσει οι γονείς του, ενώ ο άλλος δεν έχει γνωρίσει γονείς και προσπαθεί να επιβιώσει ζητιανεύοντας στην Ομόνοια για τη δόση του. Ποιον στιγματίζουμε ως περιθωριακό; Η ερώτηση είναι ρητορική και θεωρώ ότι σχεδόν όλοι θα πέσουμε στην παγίδα να στιγματίσουμε το δεύτερο νεαρό. Όσο για τον πρώτο 20χρονο χρήστη ναρκωτικών, μπορεί ακόμη και να επιδιώξουμε τη συντροφιά του, προκειμένου να επωφεληθούμε από τις γνωριμίες της οικογένειάς του.

Μια κοπέλα έχει σχέσεις εκτός γάμου. Η κοινωνία δεν αντιδράει μέχρι τη στιγμή που η κοπέλα μένει έγκυος. Τότε, οι υπόλοιποι δεν μπορούν να κάνουν άλλο τα στραβά μάτια και η ανύπαντρη μητέρα στιγματίζεται. Η ίδια κοινωνία δε στιγματίζει έναν ανύπαντρο πατέρα. Εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο μια γυναίκα να αφήσει το παιδί στον πατέρα του, ιδιαίτερα όταν δεν έχουν παντρευτεί. Όταν όμως αυτό συμβεί, η κοινωνία επιβραβεύει τον άντρα και για άλλη μια φορά στιγματίζει την ανύπαντρη μητέρα, που εγκατέλειψε το παιδί της.

Πιστεύω ότι πρόκειται για παραδείγματα που αναδεικνύουν ειδικά το ζήτημα της υποκρισίας, όταν προσεγγίζουμε και στιγματίζουμε ως «περιθωριακούς» τους άλλους.

Ο όρος «περιθωριακός» περιέχει μια δεύτερη έννοια που οδηγεί σε μια σημαντική ομάδα κοινωνικών προβλημάτων και προβληματισμών:
«« περιθωριακοί», από την πλευρά θεώρησης του ατόμου που χαρακτηρίζεται παρεκκλίνον, μπορεί να είναι οι άνθρωποι που δημιουργούν τους κανόνες για την παραβίαση των οποίων έχει ενοχοποιηθεί«[2].

Σκέφτομαι ότι σε αυτή την περίπτωση,  εμείς γινόμαστε «οι άλλοι».


[1] Howard Becker, Οι Περιθωριοποιημένοι, σελ. 64, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 2000

[2] Howard Becker, Οι Περιθωριοποιημένοι, σελ. 65, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 2000

Advertisements

Οι σκέψεις σας

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s