Συλλογικότητα vs Ατομισμός

Το καλοκαίρι έδωσα αίμα για κάποιον συγγενή μου. Είχα πάει στο κέντρο αιμοδοσίας της Πολυκλινικής Αθηνών, που στεγάζεται σε ένα κτήριο κοντά στην Ομόνοια. Ήμουν μόνη μου με το γιατρό, που διενεργούσε την τυπική εξέταση. «Είστε πάντα έτσι ήσυχα;», τον ρώτησα. «Εξαρτάται», μου λέει, «κάποιες φορές έχουμε κόσμο, κάποιες όχι. Ο κόσμος με την κρίση έχει τρελαθεί, κάτι έχει πάθει και αδιαφορεί για το διπλανό του«.

Ο σύντομος αυτός διάλογος με είχε εντυπωσιάσει. Τον ανάρτησα στο wall του Facebook, τον μετέφερα και σε αρκετούς φίλους. Βέβαια, η εθελοντική αιμοδοσία πάντα συναντούσε δυσκολίες, τώρα όμως υπάρχει ακόμη ένας σημαντικός παράγοντας: η βύθιση στον ατομισμό μας εξαιτίας της πρωτοφανούς, για τη γενιά μας, κρίσης. Συζητούσα τα νέα κοινωνικά δεδομένα με μια φίλη μου. Ίσως ξαφνιαστείτε, αν σας πω ότι αυτή η φίλη μου είναι μια κυρία 83 ετών! Έχει ζήσει και θυμάται μερικά από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης ιστορίας μας: Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Κατοχή, Εμφύλιος, Δικτατορία. Μου έλεγε λοιπόν ότι η δική της γενιά είχε ζήσει πολύ πιο δύσκολες καταστάσεις και μεγάλη φτώχια, που δύσκολα τα φανταζόμαστε όσοι δεν τα έχουμε βιώσει. Και πρόσθεσε στο τέλος: «εμείς όμως τα αντιμετωπίζαμε, γιατί είχαμε πολύ μεγάλη σύμπνοια. Δεν μπορείς να το καταλάβεις, γιατί τα πάντα είναι τόσο διαφορετικά σήμερα. Δυστυχώς, η σημερινή γενιά θα δυσκολευτεί πολύ, γιατί δεν είναι ο ένας δίπλα στον άλλο, όπως είμασταν τότε».

Χωρίς να επαίρομαι για βαθιές ιστορικές και κοινωνιολογικές γνώσεις, μπορώ να παρατηρήσω τα εξής: Η ελληνική κοινωνία τις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα έζησε τεράστιες αλλαγές, συνέπεια ιστορικών και πολιτικών γεγονότων, που σταδιακά άλλαξαν το συλλογικό της χαρακτήρα σε ατομικό και τελικά, αυτή η ατομική αντίληψη διαπέρασε τη νοοτροπία και τη συμπεριφορά μας. Για παράδειγμα, στην πρωτεύσουσα το παραδοσιακό αθηναϊκό σπίτι με την εσωτερική αυλή, που ενίσχυε την κοινωνική επαφή, αντικαταστάθηκε αρχικά από τα κλειστά σπίτια του νεοκλασσικού ρεύματος και στη συνέχεια, από τις πολυκατοικίες, που κατεξοχήν υψώνουν τείχη σε όσους δεν ανήκουν στο δικό μας στενό κύκλο. Οι μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις (βιοτεχνίες, καταστήματα) έδωσαν τις θέσεις τους σε μεγάλες εταιρείες, εγχώρειες ή πολυεθνικές. Οι εργαζόμενοι, από μέλη μιας μικρής οικογένειας, είναι μονάδες μιας απρόσωπης εταιρείας (δεν είναι τυχαίο, που οι μεγάλες σύγχρονες επιχειρήσεις προσπαθούν με σχεδιασμένες δράσεις, που μάλιστα ακριβοπληρώνουν, να σφυρηλατίσουν το ομαδικό πνεύμα συνεργασίας μεταξύ των υπαλλήλων τους…ελληνιστί team spirit). Πρόσφατα, θεσπίστηκαν και οι ατομικές συμβάσεις εργασίας έναντι των συλλογικών. Ακόμη και μέσα στην ίδια την οικογένεια, τα μέλη διάγουν βίους παράλληλους, με το καθένα να έχει το δικό του ρυθμό ζωής, τις δικές του προτιμήσεις, το δικό του κοινωνικό κύκλο. Έτσι, η οικογένεια, από τη μικρότερη κοινωνική ομάδα, έχει μετατραπεί σε ατομικές μονάδες που συγκατοικούν.

Θα ήθελα να διευκρινήσω ότι με όλα αυτά τα παραδείγματα, σε καμία περίπτωση δεν προκρίνω ούτε προτείνω εξιδανείκευση του παρελθόντος και προσκόληση σε αυτό. Κάτι τέτοιο θα ήταν στείρο, γραφικό και ανεφάρμοστο. Απλά, προσπαθώ να εξηγήσω τον ατομισμό που καθορίζει τη συμπεριφορά μας και που έχει γίνει ακόμη πιο έντονη, εξαιτίας της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, ως συνέπεια βαθύτερων αλλαγών στην κοινωνία μας. Προσπαθώ να αναδείξω πιο γλαφυρά την άποψή μου ότι μόνο αν ενεργοποιηθούν τα συναισθήματα αλληλεγγύης, θα μπορέσουμε να περιορήσουμε την ανθρωπιστική κρίση. Το συναίσθημα αλληλεγγύης δεν πρέπει να μας οδηγεί σε πολύπλοκες σκέψεις μεγαλόπνοων σχεδίων, να αλλάξουμε τον κόσμο, να φροντίσουμε τους πιο αδύναμους και άλλα παρόμοια. Μήπως είναι μέσα στην ίδια μας οικογένεια, οι δικοί μας άνθρωποι που χρειάζονται τη συμπαράστασή μας, ηθική ή υλική; Και ίσως η ηθική συμπαράσταση να είναι πιο πολύτιμη από την υλική (ο λαός μας έλεγε «ο λόγος σου με χόρτασε και το ψωμί σου φάτο»). Αυτή τη στιγμή που πληκτρολογώ στο laptop, η αδερφή μου ετοιμάζεται να φύγει για τη δουλειά της και ο σκύλος μου γλύφει την πατούσα του. Μήπως η αδερφή μου θα προτιμούσε να την πάω με το αυτοκίνητο, να την απαλλάξω από την κούραση της μετακίνησης με τα μέσα μαζικής μεταφοράς ή μήπως ο σκυλάκος νιώθει ανία (το έχουν δείξει έρευνες ότι τα κατοικίδια μπορεί να πλήττουν) και θέλει μια μικρή βόλτα; Ναι, ακόμη και τα ζωάκια πέφτουν θύματα του ατομισμού μας και πρέπει να τα προσέξουμε.

Ίσως αυτό το πολύ μικρό βήμα, η βοήθεια στους δικούς μας ανθρώπους, να είναι και το έναυσμα μιας σταδιακής μεταστροφής από τον ατομισμό στη συλλογικότητα. Δε θα συμβεί εύκολα, αλλά τουλάχιστον θα αναχαιτίσουμε τον αυξανόμενο ατομισμό. Ακόμη και προσπάθειες ανθρωπιστικής κινητοποίησης, π.χ. συγκέντρωση ρούχων και τροφίμων από διάφορους φορείς, δεν είμαι σίγουρη ότι συντείνουν στην αλλαγή της νοοτροπίας μας και ακριβώς αυτό είναι που πρέπει να αλλάξει. Και σε αυτές τις περιπτώσεις, δρούμε ως μονάδες ανταποκρινόμενοι στο κάλεσμα κάποιας οργάνωσης καθησυχάζοντας τη συνείδησή μας ότι δεν αδρανούμε μπροστά στα τεράστια προβλήματα.

Δε διεκδικώ την πρωτοτυπία σε αυτές τις σκέψεις, όμως έχω γίνει μάρτυρας πολλών ασήμαντων περιστατικών, που καταδεικνύουν ότι η αλλαγή πρέπει να δουλευτεί από τον καθένα μας ατομικά, τραγική ειρωνία, για να διοχετευτεί συλλογικά στην κοινωνία (όπως τραγουδούσε και ο εκπληκτικός Michael Jackson: «I’m Starting With The Man In The Mirror/I’m Asking Him To Change His Ways»).  Ακόμη ένα πραγματικό γεγονός που έζησα μόλις χθες: στο μετρό του Συντάγματος, μια κυρία στην πόρτα του συρμού ρωτούσε αν το τρένο φτάνει μέχρι το αεροδρόμιο ή σταματάει Δουκίσης Πλακεντίας, γιατί δεν πρόλαβε να διαβάσει τι έγραφε. Οι επιβάτες, όχι μόνο δεν της απαντούσαν αλλά απέφευγαν ακόμη και να την κοιτάξουν και χαμήλωναν το κεφάλι! Η ίδια φάνηκε έκπληκτη και στενοχωρημένη και άρχισε να απομακρύνεται. Έκπληκτη ήμουν κι εγώ από τη συμπεριφορά των συνεπιβατών μου. Δεν μπορούσα να την βοηθήσω, γιατί κι εγώ δεν είχα δώσει προσοχή πού τερμάτιζε το τρένο. Ετοιμαζόμουν όμως να της το πω, τουλάχιστον να μην την αφήσω με την αλγεινή εντύπωση της αδιαφορίας. Ευτυχώς, παρενέβη μια κυρία και πολύ πρόθυμα, κοιτώντας όλους τους ύπολοιπους επικριτικά, της είπε ότι φτάνει μέχρι το αεροδρόμιο.

Αυτό το ανεπίτρεπτο, να μην κοιτάμε καν το συνανθρώπό μας, που ζητάει κάτι τόσο απλό (σκεφτείτε να βρεθούμε στην ανάγκη για κάτι πιο σημαντικό) είναι που πρέπει να προσπαθήσουμε να αλλάξουμε! Η κοινωνία μας βρίσκεται σε ένα ταιράστιο σοκ. Μέσα σε 2 περίπου χρόνια, ανατράπηκαν οι ζωές μας και κεκτημένα που τα είχαμε ως δεδομένα. Πρέπει όμως να ανασυντάξουμε τις δυνάμεις μας όσο το δυνατό πιο γρήγορα, να ξαναχτίσουμε το «εμείς» για να αντιμετωπιστούν οι πολλές και δύσκολες προκλήσεις.

Θα ήθελα πολύ να διαβάσω δικές σας σκέψεις, εμπειρίες και παραδείγματα.

Advertisements

4 thoughts on “Συλλογικότητα vs Ατομισμός

  1. Το ζήτημα του ατομισμού είναι σύνθετο. Ξεκινά από την ίδια την οικογένεια.
    Συγκεκριμένα, από το μοντέλο ζωής που έχει επιλέξει η ελληνική οικογένεια να διαπαιδαγωγεί τα παιδιά της. Εδώ και 40 χρόνια η ελληνική κοινωνία επηρεασμένη βαθιά από την ξενολατρεία και τον δυτικό τρόπο ζωής έχει αφομοιώσει ως βασικό κριτήριο την ατομική ανάδειξη και συνάμα εξιδανικεύοντας την επαγγελματική επιτυχία χρησιμοποιώντας κάθε δυνατό μέσο – ο σκοπός αγιάζει τα μέσα – αγνοεί κύριες ανθρωπιστικές παραμέτρους που κατά τα κοινωνικά «πρότυπα» του σύγχρονου νεοφιλελεύθερου αστισμού αξιολογούνταν ως παροχειμένες «αξίες» πατερναλιστικού τύπου και προγονοληπτικού περιεχομένου.
    Η ελληνική κοινωνία σήμερα συνθλίβεται στη μέγκαινη της επιβίωσης και τώρα πια αφυδατωμένη από αξίες θεμελιώδεις αδυνατεί να ανταποκριθεί με δύναμη, αυτοπεποίθηση και αλληλεγγύη στην οικονομική κρίση. Επιπροσθέτως, τελεί υπό καθεστώς σύγχυσης καθώς αδυνατεί ν΄ αναγνωρίσει τα πρωτογενή αίτια που επιφέρουν την ραγδαία εισοδηματική επιδείνωση και τη διάλυση της επίπλαστης συνοχής της.
    Η νεά γενιά Ελλήνων αποκομένη και αλλοτριωμένη παντελώς από ιδανικά που εδράζουν ηθικό περιεχόμενο και υγιή τρόπο σκέψης και οργάνωσης συλλογικών πρωτοβουλιών που να προάγουν την αγωνιστική διεκδίκηση παραδίδεται στην ομφαλοσκοπία και στην απολιτικ κοινωνική στάση, εκφράζοντας ένα ύφος σκέψης που εύκολα χειραγωγείται από τις δημαγωγικές κορώνες του άκριτου κι άκρατου σοβινισμού και ρατσισμού. Η έκδηλη αποστροφή προς την πολιτική και τους θεσμούς που λειτουργούν – σίγουρα με σοβαρές παθογένειες – γεννούν τις κατάλληλες προϋποθέσεις ανάπτυξης φασιστικών ροπών που αδήριτα εξωθούν το κοινωνικό σώμα στην εσωτερική βία και διάσπαση. Ελπίδα υπάρχει είναι ζωντανή και συναντάται για την ώρα σε μειοψηφικές ομάδες ανθρώπων αφυπνισμένων με ιδεολογικό περιεχόμενο που βασίζεται στον ανθρωπισμό, στην παιδεία και στις διαχρονικές αξίες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, του σοσιαλισμού αλλά και του ευρύτερου δημοκρατικού φιλελεύθερου κι αριστερού χώρου.
    Είναι πράγματι μεγάλο το θέμα που ανοίξατε. Ελπίζω το blog να στεγάσει κι άλλες φωνές ούτως ώστε έστω μ΄αυτόν τον τρόπο να αρχίσουμε σιγά σιγά να εξωτερικεύουμε όχι τα απωθημένα μας αλλά έναν συγκροτημένο και με αλληλουχία προβληματισμό. Η εξαιρετικά δομημένη ανάλυση σας βοηθά προς αυτή την κατεύθυνση.

    Σας εύχομαι καλή επιτυχία. Είναι περιττό να σας επισημάνω ότι το blog σας εντάσσεται ήδη στους «σελιδοδείκτες» μου.

    Με Εκτίμηση
    Βασίλης Στεφ. Λάππας
    http://www.filikosetairos.blogspot.com

    • Κύριε Λάππα, σας ευχαριστώ για το χρόνο που αφιερώσατε να μοιραστείτε τη σκέψη σας. Έχω ξεκινήσει αυτό το blog ως προσωπικό πείραμα και ακόμη δεν ξέρω πού θα φτάσει. Η πρότασή σας πάντως είναι ενδιαφέρουσα και θα το δω μελλοντικά. Σας ευχαριστώ πολύ και πάλι.

Οι σκέψεις σας

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s